کاروانسرای خانات کجاست؟

در میان شلوغی و هیاهوی خیابان‌های تهران، جای جای این شهر پهناور هنوز گنجینه‌هایی از گذشته را در خود پنهان کرده که کمتر کسی از وجودشان خبر دارد. شاید باورکردنی نباشد، اما در فاصله‌ای نه چندان دور از برج‌های بلند و مراکز خرید مدرن، کاروانسرایی قدیمی با معماری چشمگیر همچنان پابرجاست و زندگی در رگ‌هایش جریان دارد. این کاروانسرا ، یعنی کاروانسرای خانات یکی از همین گنجینه‌های پنهان است؛ بزرگترین کاروانسرای درون‌شهری تهران که شما را به سفری کوتاه به تهرانِ دویست سال پیش دعوت می‌کند .با فرگاه دیزاین همراه باشید.

کاروانسرای خانات کجاست؟

کاروانسرای خانات در منطقه ۱۲ تهران، در محدوده بافت تاریخی شهر قرار دارد. برای پیدا کردن این بنای ارزشمند، باید خود را به شمال میدان شوش، جنوب چهارراه مولوی، میدان امین‌السلطان و خیابان صاحب‌جمع برسانید . این محدوده اگرچه شلوغ و پرتردد است، اما ورود به کاروانسرای خانات مانند عبور از یک درگاه زمان عمل می‌کند و شما را به فضایی آرام و تاریخی می‌برد .

چرا بازدید از کاروانسرای خانات ارزشمند است؟

شاید بپرسید در شهری با این همه جاذبه، چرا باید به سراغ یک کاروانسرای قدیمی رفت؟ چند دلیل ساده اما مهم وجود دارد:

اول، این کاروانسرا با بیش از ۱۰۰ سال قدمت، بزرگترین کاروانسرای درون‌شهری تهران محسوب می‌شود .

دوم، معماری منحصربه‌فرد آن با الهام از باغ‌های ایرانی شکل گرفته و ۵۴ حجره را در چهار ضلع خود جای داده است .

سوم، برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی که به موزه‌های خشک و بی‌روح تبدیل شده‌اند، اینجا هنوز زنده است و کسب‌وکار در آن جریان دارد.

چهارم، می‌توانید در سفره‌خانه سنتی آن، غذایی خوشمزه نوش جان کنید و تجربه‌ای متفاوت از شکم‌گردی در دل یک بنای تاریخی داشته باشید .

و در نهایت، این بنای ارزشمند در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و هویت تاریخی پایتخت را حفظ کرده است .

تاریخچه کاروانسرای خانات؛ از کاروان‌های قدیم تا بورس خشکبار

ساخت در دوره قاجار

تاریخ دقیق ساخت کاروانسرای خانات را نمی‌دانیم، اما با توجه به ویژگی‌های معماری و نقشه‌های قدیمی تهران، آن را به اواخر دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، حدود سال ۱۲۶۱ هجری شمسی نسبت می‌دهند . در نقشه تهران که سال ۱۲۷۰ هجری شمسی توسط نجمالملک تهیه شده، این کاروانسرا با نام “سرای روغنی” مشخص شده است . علت این نام‌گذاری هم روشن است؛ در آن زمان این مکان محلی برای خرید و فروش روغن بوده است .

موقعیت مکانی در گذشته

جالب است بدانید کاروانسرای خانات در زمان ساخت، خارج از حصار شهر تهران قرار داشت . این بنا در جوار جاده برون‌شهری تهران، یعنی جاده حضرت عبدالعظیم ساخته شد . تا اواسط سلطنت ناصرالدین شاه، تهران هنوز در حصار صفوی محصور بود. در این زمان، ناصرالدین شاه حصار قدیمی را خراب و حصار جدید ناصری را گرداگرد شهر ساخت. با این تغییر، ضلع جنوبی حصار از خیابان مولوی به خیابان شوش منتقل شد و با گسترش تدریجی شهر، کاروانسرای خانات به محدوده درون شهری تهران راه یافت .

مالکان و تغییرات

کاروانسرای خانات در زمینی ساخته شد که در سال‌های پایانی دوره ناصری تا اواخر دوره قاجار به امین‌السلطان، صدراعظم سه پادشاه قاجار، تعلق داشت . حدود ۱۱۱ سال پیش، یکی از اعضای خاندان اردهالی که از قدیمی‌ترین تجار فرش ایران بودند، این بنا را از امین‌السلطان خریداری کرد . تا سال ۱۳۸۱، این بنا همچنان فعال بود تا اینکه بخش‌هایی از آن رو به تخریب رفت. خاندان اردهالی برای حفظ این میراث ارزشمند، اقدام به مرمت آن کردند .

آتش‌سوزی و بازسازی

در سال ۱۳۵۷، آتش‌سوزی مهیبی در کاروانسرا رخ داد و آسیب زیادی به بنا وارد کرد . ورودی‌های غربی و شرقی در این آتش‌سوزی مسدود شدند، اما خوشبختانه درب اصلی ورودی آسیبی ندید . پس از این حادثه، کاروانسرا مدتی به بنگاه و بعد به انبار تبدیل شد . سرانجام در اسفند ماه سال ۱۳۸۸ و با پایان مرمت‌ها، جشن نوروز ۱۳۸۹ را در این کاروانسرا برگزار کردند و بدین ترتیب حیاتی دوباره به آن دمیده شد .

حضور در سینما و تلویزیون

کاروانسرای خانات به خاطر معماری چشمگیرش، توجه فیلمسازان را هم جلب کرده است. تهمینه میلانی بخشی از فیلم “یکی از ما دو نفر” را در این مکان فیلمبرداری کرد . همچنین سریال‌های “برادر”، “پرده‌نشین” و “برادر جان” لوکیشن‌هایی از این کاروانسرا را برای ضبط صحنه‌های خود انتخاب کردند .

معماری منحصربه‌فرد کاروانسرای خانات

کاروانسرای خانات با مساحتی حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ متر مربع، بزرگترین بنای تاریخی در بافت مرکزی تهران است .

پنهان‌سازی نامتقارنی زمین

یکی از شاهکارهای معماری این بنا، نحوه قرارگیری آن در زمینی با چهار گوشه نامتقارن است. معماران دوره قاجار چنان هوشمندانه عمل کرده‌اند که صحن کاروانسرا کاملاً چهارگوش و متقارن به نظر می‌رسد و این نامتقارنی زمین را از دید بازدیدکنندگان پنهان نگه داشته‌اند . این ظرافت معماری را پیش از این در مسجد امام اصفهان هم می‌توان دید .

حجره‌ها و ایوان‌ها

کاروانسرا ۵۴ حجره دارد که در چهار ضلع آن پخش شده‌اند . در هر ضلع حدود ۱۳ حجره قرار گرفته است . دو ایوان در دو سمت شرق و غرب بنا خودنمایی می‌کنند. ورودی اصلی از ایوان شرقی است که از طریق یک دالان به بازار امین‌السلطان راه پیدا می‌کند .

در گذشته، در ضلع شمال شرقی بنا محلی به عنوان باربند و اصطبل چهارپایان در نظر گرفته بودند که از طریق یک دالان به آن دسترسی داشتند .

مصالح و تزئینات

در ساخت این کاروانسرا از مصالح سنتی مانند آجر، سنگ، آهک، گچ و گل استفاده کرده‌اند . تزئینات زیبای آجرکاری و گره‌سازی در جای‌جای بنا چشمان هر بیننده‌ای را خیره می‌کند .

درب تاریخی ورودی

اما شاخص‌ترین عنصر معماری کاروانسرا، درب اصلی ورودی آن است. این درب از چوب روسی ساخته شده و ارتفاعی حدود ۵ متر دارد . ۴۰ گل میخ فلزی روی آن نصب کرده‌اند که هم جنبه تزئینی دارد و هم استحکام درب را افزایش می‌دهد . گرداگرد این درب را با کاشی‌هایی مزین کرده‌اند که رهنمودهایی از امام علی (ع) درباره آداب خرید و فروش بر روی آنها نقش بسته است .

آب انبار

در وسط حیاط کاروانسرا، آب انبار بزرگی قرار داشت که اطراف آن پر از حجره بود. ساکنان این حجره‌ها به دباغی مشغول بودند. این فضا بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۰ تخریب شد و امروزه محدوده آن را با سنگ‌هایی با حاشیه قرمز مشخص کرده‌اند .

کاربری امروز؛ از بورس خشکبار تا سفره‌خانه سنتی

امروزه کاروانسرای خانات کاربری خود را به عنوان یک مرکز تجاری حفظ کرده، اما شکل آن تغییر کرده است . این ماین در حال حاضر به بورس خشکبار تهران تبدیل شده و بسیاری از حجره‌ها را عمده‌فروشان آجیل و خشکبار اجاره کرده‌اند . در کنار آنها، چند حجره هم به فروش حبوبات اختصاص دارد .

در بخشی از این کاروانسرا، سفره‌خانه سنتی زیبایی با تزئینات داخلی چشمگیر بازگشایی کرده‌اند که استادکاران اصفهانی تزئینات آن را انجام داده‌اند . این سفره‌خانه در زیرزمین یکی از حجره‌ها قرار گرفته و فضایی دلنشین برای صرف غذا و استراحت فراهم کرده است .

با ورود به کاروانسرا، نخستین چیزی که توجه شما را جلب می‌کند، سکوت و آرامش نسبی آن در مقایسه با خیابان‌های پرسر و صدای اطراف است . آواز قناری‌هایی که در قفس جلوی حجره‌ها آویزان کرده‌اند، بر این آرامش می‌افزاید . هرچند تردد وانت‌ها و موتورسیکلت‌هایی که بار خشکبار جابه‌جا می‌کنند، گاهی این زیبایی را کمی مخدوش می‌کند .

راهنمای بازدید از کاروانسرای خانات

آدرس دقیق

تهران، منطقه ۱۲، شمال میدان شوش، جنوب چهارراه مولوی، میدان امین‌السلطان، خیابان صاحب‌جمع، کاروانسرای خانات .

ساعات بازدید

روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۹ صبح تا ۱۹ و روزهای پنجشنبه و جمعه از ساعت ۹ صبح تا ۱۵ . توجه داشته باشید که روزهای جمعه ممکن است ساعت بازدید متفاوت باشد.

هزینه ورودی

بازدید از کاروانسرای خانات رایگان است .

بهترین فصل بازدید

بهترین زمان برای گشت‌وگذار در این مکان، فصل‌های بهار و پاییز است که هوا خنک و مطبوع است .

مدت زمان پیشنهادی برای بازدید

بین ۱ تا ۲ ساعت برای بازدید از کاروانسرا وقت در نظر بگیرید .

چگونه به کاروانسرای خانات برویم؟

با مترو

راحت‌ترین راه دسترسی، استفاده از خط یک مترو (تجریش-کهریزک) است. در ایستگاه میدان محمدیه پیاده شوید و پس از حدود ۱۰ دقیقه پیاده‌روی به کاروانسرا می‌رسید .

با اتوبوس

اگر از خطوط بی‌آرتی استفاده می‌کنید، می‌توانید سوار خط دو (پایانه آزادی-پایانه خاوران) شوید و در ایستگاه چهارراه مولوی پیاده شوید. همچنین خط هفت (پایانه تجریش-راه‌آهن) شما را به ایستگاه مولوی می‌رساند .

با خودروی شخصی

اگر با ماشین شخصی می‌روید، خود را به شمال میدان شوش برسانید و سپس به سمت میدان امین‌السلطان در جنوب چهارراه مولوی حرکت کنید. پس از رسیدن به میدان، وارد خیابان صاحب‌جمع شوید .

جاذبه‌های دیدنی نزدیک به کاروانسرای خانات

بعد از بازدید از کاروانسرا، می‌توانید سری هم به جاهای دیدنی نزدیک آن بزنید:

• بازار امین‌السلطان (۷۰۰ متر) 
• بازار بزرگ تهران (۱.۴ کیلومتر) 
• بازارچه عودلاجان (۱.۷ کیلومتر) 
• کاخ مسعودیه (۳.۹ کیلومتر) 
• کاخ گلستان (۲.۹ کیلومتر) 
• پارک شهر (۴.۹ کیلومتر) 

امکانات رفاهی

کاروانسرای خانات امکانات مناسبی برای بازدیدکنندگان دارد:

• کافه و سفره‌خانه سنتی 
• سرویس بهداشتی 
• نمازخانه 

کاروانسرای خانات بیش از یک بنای تاریخی ساده، یک تجربه زنده از تاریخ پرفرازونشیب تهران است. اینجا جایی است که می‌توانید در فضایی آرام و با معماری چشمگیر، قدم بزنید، از حجره‌های قدیمی دیدن کنید، عطر خشکبار تازه را استشمام کنید و لحظاتی را دور از هیاهوی شهر مدرن به استراحت بپردازید. این کاروانسرا که زمانی محلی برای استراحت کاروانیان و تجار بود، امروز به پاتوقی برای دوستداران تاریخ، معماری و حتی خوراک تبدیل شده است. شاید مهمترین نکته درباره کاروانسرای خانات، این باشد که توانسته ضمن حفظ اصالت و هویت تاریخی خود، با زندگی مدرن شهری همساز شود و همچنان نفس بکشد.

اگر به دنبال کشف چهره دیگری از تهران هستید، چهره‌ای که نه در کارت‌پستال‌ها و نه در بروشورهای تورگردانی دیده‌اید، کاروانسرای خانات منتظر شماست.