بروس گاف : نابغه‌ای جسور در دنیای معماری ارگانیک

در دنیای معماری قرن بیستم، نام بروس گاف (Bruce Goff) در کنار چهره‌هایی مانند فرانک لوید رایت می‌درخشد؛ اما با این تفاوت که گاف همواره به عنوان یک «خودیِ خارجی» یا فردی ناسازگار با جریان اصلی معماری شناخته می‌شد. او که آثارش ترکیبی بدیع از فرم‌های ارگانیک، مصالح غیرمتعارف و احترام به خواست کارفرما بود، ثابت کرد که معماری می‌تواند فراتر از «جعبه‌های کوچک با سوراخ» معنا پیدا کند. این مقاله از فرگاه دیزاین به زندگی، فلسفه و شاخص‌ترین آثار این معمار رویاپرداز می‌پردازد.

دوران کودکی و نوجوانی: تولد یک نابغه خودآموخته

بروس آلونزو گاف در ۸ ژوئن ۱۹۰۴ در شهر کوچک آلتون، کانزاس به دنیا آمد . خانواده او زندگی سختی را پشت سر گذاشتند و به شهرهای مختلفی از جمله تالسا، اکلاهما کوچ کردند. همین زندگی در میان قبیله‌های سرخپوست در منطقه قلمروی سرخپوستان (Indian Territory)، تأثیر عمیقی بر درک او از رنگ و نقش گذاشت .

استعداد هنری گاف از همان کودکی نمایان بود. او در سن ۱۰ سالگی طرح‌هایی خیالی از ساختمان‌ها می‌کشید و در ۱۲ سالگی موفق به دریافت جایزه‌ای برای طراحی‌هایش شد . پدرش که این استعداد را دید، او را به دفتر معماری برجسته تالسا به نام «راش، انداکات و راش» برد. در آنجا، گاف نه به عنوان یک شاگرد عادی، بلکه به عنوان یک طراح بااستعداد شروع به کار کرد .

جالب اینجاست که گاف هیچ‌گاه به صورت رسمی در دانشکده معماری تحصیل نکرد. او در نوجوانی با فرانک لوید رایت و لویی سالیوان مکاتبه داشت و این دو، او را تشویق کردند که به جای رفتن به دانشگاهی چون ام‌آی‌تی، در دفتر کارش بماند و تجربه عملی کسب کند. آنها معتقد بودند آموزش رسمی ممکن است خلاقیت ذاتی او را سرکوب کند . گاف تا سال ۱۹۳۰ به درجه مشارکت در این دفتر رسید .

شکل‌گیری هویت معماری

نخستین آثار گاف در تالسا، مانند خانه‌ای در خیابان یورکتاون و خانه مک‌گرگور، هنوز تأثیرپذیری از سبک Prairie رایت را نشان می‌داد. اما هم‌زمان، او در طراحی کلیسای متدیست خیابان بوستون (Boston Avenue Methodist Church) نقش اساسی ایفا کرد. این بنا که به یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری آرت‌دکو در آمریکا تبدیل شد، نشان‌دهنده جسارت گاف جوان در ترکیب فرم‌های مدرن و تزئینات بدیع بود .

دوران شیکاگو و تجربه نظامی

در سال ۱۹۳۴، گاف به شیکاگو نقل مکان کرد تا در کنار مجسمه‌ساز آلفونسو یانلی به خلق آثار هنری بپردازد . او در آکادمی هنرهای زیبا تدریس می‌کرد، دفتر معماری خود را در محله راجرز پارک تأسیس نمود و برای شرکت شیشه‌سازی Vitrolite به طراحی مشغول شد. در این دوره، او به موسیقی و نقاشی نیز عمیقاً پرداخت و نقاشی‌های آبستره او در گالری‌های شیکاگو به نمایش درآمد .

با حمله به پرل هاربر، گاف در سال ۱۹۴۲ به نیروی دریایی پیوست و در گروه «سی‌بیز» (Seabees) مشغول به خدمت شد. او دو سال را در هلند بندرگاهی، آلاسکا گذراند و سپس به پایگاه Camp Parks در کالیفرنیا منتقل شد. در آنجا، او مسئول طراحی چندین پروژه از جمله کلیسای کوچک مک‌کان (McCann Memorial Chapel) شد. این کلیسا نمونه‌ای خلاقانه از استفاده مجدد بود؛ او دو انبار کوانست هات (Quonset hut) را به هم چسباند و یک فضای روحانی چنددینی خلق کرد که در آن، یک صلیب دوطرفه با قابلیت تغییر برای مراسم پروتستان، کاتولیک و یهودی طراحی شده بود .

اوج خلاقیت در دانشگاه اکلاهما

پس از جنگ، گاف در سال ۱۹۴۶ به دانشگاه اکلاهما بازگشت و خیلی زود به عنوان رئیس دانشکده معماری منصوب شد . این دوره پربارترین سال‌های حرفه‌ای او بود. گاف با شعار «هر بار که ساختمانی طراحی می‌کنیم، باید اولین و آخرین بار باشد. ما باید بارها و بارها از نو شروع کنیم» ، فضایی آکنده از خلاقیت در دانشکده ایجاد کرد. دفتر کار او که با اشیاء عجیبی مثل گوی و خارخاسک تزئین شده بود، به مکانی برای جذب طراحان خلاق تبدیل شد .

در همین سال‌ها بود که سبک منحصربه‌فرد او تبلور یافت. او اعتقاد راسخی به «معماری اختصاصی» داشت؛ یعنی هر طرح باید بر اساس نیازها و شخصیت کارفرما و ویژگی‌های منحصربه‌فرد سایت شکل بگیرد .

فلسفه و ویژگی‌های معماری گاف

آثار گاف را نمی‌توان در یک سبک خاص طبقه‌بندی کرد. او از منابع الهام بسیار متنوعی مانند موسیقی بالی، چاپ‌های ژاپنی اوکی‌یو-ئه، نقاشی‌های گوستاو کلیمت و معمار کاتالان آنتونی گائودی بهره می‌گرفت . ویژگی‌های کلیدی آثار او عبارتند از:

• فرم‌های ارگانیک و هندسه نامتعارف: پلان‌های گاف اغلب بر پایه هندسه دایره، مثلث یا مارپیچ شکل می‌گرفتند. خانه باوینگر (Bavinger House) نمونه کامل این رویکرد است که در آن، یک دیوار مارپیچ سنگی فضای داخلی را تعریف می‌کند .
• استفاده از مصالح غیرمعمول و یافت‌شده: گاف مرزهای مصالح ساختمانی را جابجا کرد. او از پر بوقلمون، نوارهای سلوفان، تشت‌های کیک، خرده‌شیشه (cullet)، زغال‌سنگ، زیرسیگاری‌های ارزان‌قیمت و حتی لوله‌های نفتی در ساختمان‌هایش بهره برد .
• توجه به نور و بازتاب‌ها: آب به شکل حوضچه‌های داخلی و خارجی، و همچنین استفاده از سطوح بازتاب‌دهنده مانند خرده‌شیشه‌ها در دیوارها، نقش مهمی در فضاهای او داشتند. نورگیرها و پنجره‌های کلستوری (clerestory) نیز نور طبیعی را به زیبایی وارد فضا می‌کردند .
• ادغام فضاها و مبلمان: فضای داخلی خانه‌های گاف پیوسته و سیال بود و مبلمان غالباً به صورت یکپارچه با ساختمان طراحی می‌شد. برای مثال، در خانه باوینگر، فضاهای خواب به صورت سکوهایی بر روی یک دکل مرکزی معلق بودند.
• بام‌های سبک و پیش‌آمده: لبه‌های نازک و کشیده بام‌ها به ساختمان‌های او حسی از سبکی و پرواز می‌بخشید .

مجموعه‌ای از شاهکارها

خانه باوینگر (Bavinger House) – نورمن، اکلاهما

این خانه که بین سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۵ برای هنرمندی به نام نانسی باوینگر ساخته شد، یکی از مهم‌ترین آثار معماری ارگانیک قرن بیستم است. گاف خانه را به صورت یک مارپیچ لوگاریتمی از سنگ‌های لاشه با تزئینات خرده‌شیشه طراحی کرد. یک دکل فلزی ۵۰ فوتی در مرکز قرار داشت و سقف از آن آویزان بود. اتاق‌ها به صورت سکوهایی در این فضای باز معلق بودند و جویبار و حوضچه‌هایی با ماهی قرمز در کف جریان داشت. این بنا در سال ۱۹۸۷ برنده جایزه بیست و پنج ساله موسسه معماران آمریکا (AIA) شد .

خانه روت فورد (Ruth Ford House) – آرورا، ایلینوی

در این خانه که در سال ۱۹۴۷ طراحی شد، گاف از اسکلت انبارهای کوانست هات استفاده کرد و سه گنبد متوالی شبیه به چادرهای تبتی خلق کرد. همسایه‌ها از ظاهر عجیب آن ناراضی بودند و صاحبان خانه در پاسخ، تابلویی با این مضمون جلوی ساختمان نصب کردند: «ما هم خانه شما را دوست نداریم!» .

خانه گلن میچل (Glen Mitchell House) – داج سیتی، کانزاس

این بنا در سال ۱۹۶۸ برای یک دندانپزشک و موسیقیدان ساخته شد. گاف در این خانه از زاویه‌های تند و سقف شیب‌دار بزرگی از شینگل چوبی استفاده کرد که به نظر می‌رسید در حال پرواز است. پنجره‌های رنگی و نورگیرها، بازی نور و سایه را در فضای داخلی ممکن می‌ساختند .

خانه گری‌در (W. C. Gryder House) – اوشن اسپرینگز، میسیسیپی

این خانه که در سال ۱۹۶۰ ساخته شد، نمونه‌ای از فرم‌های کاملاً بی‌قاعده و ارگانیک گاف است. برخی منتقدان آن را به یک ارکیده عجیب و غریب یا یک آخوندک نمازگزار تشبیه کرده‌اند. ورودی آن از طریق یک پل لوله‌ای شکل روی حوضچه آب انجام می‌شود و پنجره‌های قطره‌اشکی شکل و بالکن‌های مخروطی از ویژگی‌های آن هستند .

پاویون هنر ژاپنی (Pavilion for Japanese Art) – لس آنجلس

این بنا که پس از مرگ گاف توسط همکارش بارت پرینس در سال ۱۹۸۸ تکمیل شد، یکی از آخرین آثار اوست. ساختمانی با سقفی تیز و دندانه‌دار که یادآور عاج ماموت است و دیوارهای نیمه‌شفاف آن شبیه به پرده‌های شوجی (Shoji) ژاپنی عمل می‌کنند. فضاهای داخلی با رمپ‌ها و بالکن‌های منحنی و آبشارهای کوچک تزئین شده بودند .

سال‌های پایانی و میراث ماندگار

در سال ۱۹۵۵، گاف که همجنسگرا بود، هدف موج مک‌کارتیستی علیه اقلیت‌های جنسی در آمریکا قرار گرفت و مجبور به استعفا از دانشگاه اکلاهما شد. او دفتر کارش را به برج پرایس در بارتلزویل (طراحی شده توسط فرانک لوید رایت) منتقل کرد و تا پایان عمر به طراحی و تدریس خصوصی ادامه داد. او سال‌های آخر را در تایلر، تگزاس، در اتاق مهمانی خانه دوستانش و در کنار مادر و گربه‌اش زندگی کرد و هر روز بعدازظهر سریال «پیشتازان فضا» تماشا می‌کرد . بروس گاف در ۴ اوت ۱۹۸۲ درگذشت .

امروزه مجموعه عظیمی از طراحی‌ها، نقاشی‌ها و مکاتبات او در موسسه هنر شیکاگو (Art Institute of Chicago) نگهداری می‌شود . فیلم‌های مستندی چون Goff in the Desert (۲۰۰۲) و Goff (۲۰۱۹) به بررسی زندگی و آثار او پرداخته‌اند .

نتیجه‌گیری

بروس گاف بیش از آنکه یک معمار باشد، یک پدیده بود. او در طول دوران حرفه‌ای خود، نزدیک به ۵۰۰ پروژه طراحی کرد که حدود ۱۳۰ تای آنها به سرانجام رسید . شاید بسیاری از معاصرانش او را عجیب‌الخلقه می‌دانستند، اما کارفرمایانش – از کارگران نفت گرفته تا دندانپزشکان – او را می‌پرستیدند، چون خانه‌هایشان را نه به عنوان یک «جعبه»، بلکه به مثابه رویایی می‌دیدند که به واقعیت پیوسته است. معماری گاف، پژواکی از روح آزاد و خلاق آمریکاست؛ معماری که در آن خبری از تکرار نیست و هر بنایی، اولین و آخرین اثر است.